İdeal Kapitalistopia: Sünger Bob Kare Pantolon [Kansu Yıldırım]

kampfplatz 2:6

Haziran 2014



Virginia Üniversitesi’nde gerçekleştirilen çalışmada ‘Sünger Bob’ çizgi filminin çocukların konsantrasyonunu kötü yönde etkilediği ortaya çıkmıştı. Dikkat dağınıklığına neden olan Sünger Bob, aynı zamanda çocuklarda hiperaktiviteye yol açıyordu. Buna rağmen en çok izlenen çizgi film kategorisinde sadece çocuklar değil, yetişkinlere hitap ettiği yine yapılan araştırmalarda ulaşılan başka bir sonuçtu. Peki neden? İyi bir Sünger Bob izleyicisi bilir ki, Sünger Bob, Deniz Yıldızı Patrick, Squidward, Bay Yengeç, Plankton ve olayların büyük ölçüde döndüğü Yengeç Restoranı kapitalist gündelik yaşamın olay ve kişilik örüntülerini en iyi gösteren çizgi filmlerin başında gelmektedir. Althusser’in özdeşleşme (identification) olarak tarif ettiği durum uyarınca düşündüğümüzde Sünger Bob, hâkim ideoloji ve maddi üretim ilişkilerinin izdüşümlerini seyirciye göstermekle kalmaz, kişilerinden kendisini repliklerde veya şamatalı olaylarda “bulmasını” sağlar.

Sünger Bob, her zaman koruduğu saflığı, masumiyeti, hüsnüniyeti yanında ocak işçisi olarak çalıştığı Yengeç Restoranın sorgulamayan, işverenin tüm emirlerine uyan, hafta sonlarında bile çalışmak için can atan işçisidir. Her sermayedarın gönlündeki öyle mavi yakalı bir işçidir ki, patron zorla izin verse dahi izin günlerinde gelip burger kızartır. Emek-zaman kapasitesini son raddesine kadar kullanmasına karşın “mutlu” olan Sünger Bob, aslında kapitalist üretim tarzının önceki üretim tarzlarına göre en büyük farkının göstergesidir: Özgür emek/çalışma serbestliği yanılsaması.

Deniz Yıldızı Patrick, Sünger Bob’un en yakın arkadaşı olarak onun iş azminin tam aksine tembeldir. İş aramayan işsizdir; geçinme ihtiyaçlarının dışında her işten kaçınır. Aslında Sünger Bob’un aksine tembellik hakkını temsil eder denilebilir. Squidward, Sünger Bob’un çok sevdiği mesai arkadaşı ve komşusudur. Ne var ki Squidward, Sünger Bob’un iş yerindeki aşırı özverili çalışmasının patronun beklentilerini yükseltmesi ve patolojik düzeydeki optimistliği nedeniyle Sünger Bob’tan nefret eder. Squidward, işinden, aldığı maaştan, çalıştığı yerden mutsuzdur sadece para kazanmak için çalışmaktadır. Öyle ki çizgi filmin çoğu bölümünde Squidward ünlü bir klarnet virtüözü olma hayalinin peşinden koşsa da hep hüsrana uğramaktadır. Her fırsat geçtiğinde işini ve arkadaşlarını değiştirmek istemektedir; üne kavuşmak en büyük arzusudur.

Bay Yengeç, çizgi filmin geçtiği Bikini Kasabası’nın en popüler restoranının yani üretimin gizli mabedinin sahibidir. Kapitalist gündelik ve iş yaşamının çizgi filmdeki kilit noktasını oluşturan mekânın sahibi olan Bay Yengeç, restorandaki fiyat listesine sürekli zam yapar; işçilerinin maaşlarını ya ödemez ya da geciktirerek öder; işçilerinin çalışma koşullarının kötü olmasına aldırmaz ve örneğin Sünger Bob’a ocakta çalışmanın dışında tuvalet temizletme, paspas yaptırma, danışmanlık hizmetleri gibi esnek çalışmayı dayatır. Yerdeki her kuruşun üzerine atlayan, para için tüm ilkelerini feda etmekten kaçınmayan, müşteri çekmek için çalışanlarının zarar görmesinden kaçınmayan Bay Yengeç, ideal bir kapitalist profili çizmektedir.

Serbest piyasanın çizgi filmdeki başka bir öğesi, Plankton’dur. Çok önceleri Yengeç ile ortak restoran işleten Plankton aralarındaki anlaşmazlıktan sonra kendi restoranını açmasına karşın işleri umduğu gibi gitmemektedir. Bu nedenle Yengeç Restorana popülerlik kazandıran Yengeç Burgerin gizli formülünü çalmak için sürekli entrikalar düzenler. Bu açıdan Plankton “hür teşebbüs” mottosuyla işleyen serbest piyasanın kapitalist hırsını ve tüm edimleri rekabet olgusunu temsil etmektedir. Plankton’un hırsı, Engels’in Anti-Dühring’te bahsettiği üretim anarşisinin sonuçlarına benzer kendi varlık sebebini düşünmeden rekabetin dozajını sürekli arttırır. Hatta rakibini piyasadan elemek için bir bölümde tüm kasabayı yok eden robot bile yapmıştır. Yani kendi çıkarları söz konusu olduğunda genel çıkarın bir önemi yoktur.

Sünger Bob çizgi filmi, görmesini bilene değil, bakan herkese kendi yaşamından kesitler sunmaktadır. Yengeç restoranda çalışan tüm karakterler günümüzde hızla artan güvencesiz ve esnek çalışanlara; her kişilik biçimi özverisiyle, tembelliğiyle, kariyer planlarıyla sokaktaki kişilere; Bay Yengeç fabrikadaki, mağazadaki, alışveriş merkezindeki işverenlere, hatta düşünüş biçimiyle okuldaki, hastanedeki, kamu kurumlarındaki yöneticilere; Bay Plankton, serbest piyasadaki “girişimci ruha” ve kapitalistler arası rekabete; Yengeç Restoran kapitalist değer-biçimin egemen olduğu tüm mekânlara karşılık gelmesinden ötürü, en çok izlenen çizgi filmlerdendir belki de…